20 Austos 2013 SALI

Resm Gazete

Say : 28741

YNETMELK

alma ve Sosyal Gvenlik Bakanlndan:

HJYEN LM, TEST VE ANALZ YAPAN LABORATUVARLAR

HAKKINDA YNETMELK

BRNC BLM

Ama, Kapsam, Dayanak ve Tanmlar

Ama

MADDE 1 (1) Bu Ynetmeliin amac; i sal ve gvenlii mevzuat kapsamnda alma ortamndaki kiisel maruziyetlere veya alma ortamna ynelik fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenlerle ilgili i hijyeni lm, test ve analizleri yapacak zel veya kamuya ait kurum ve kurulu laboratuvarlarnn yetkilendirilmesine ilikin usul ve esaslar dzenlemektir.

Kapsam

MADDE 2 (1) Bu Ynetmelik, 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayl Sal ve Gvenlii Kanunu kapsamnda yer alan iyerleri ile bu iyerlerinde i hijyeni lm, test ve analizleri yapacak kii ve kurulular kapsar.

(2) Aada belirtilen faaliyet ve kurulular hakknda bu Ynetmeliin yetkilendirme hkmleri uygulanmaz:

a) Kendi iyeri ve alanlarna ynelik i kontrol amacyla i hijyeni lm, test ve analizi yapan laboratuvarlarda.

b) Sal ve Gvenlii Enstits Mdrl laboratuvarlarnda.

(3) Bu Ynetmelik Trkiye Atom Enerjisi Kurumunun kendi mevzuat erevesinde gerekletirdii i hijyeni lm, test ve analiz faaliyetlerini kapsamaz.

(4) alanlardan alnan biyolojik numuneler zerinde yaplan lm, test ve analizleri ve alann salk durumunu belirlemek zere yaplan lm, test ve analizler bu Ynetmelik kapsamnn dndadr.

Dayanak

MADDE 3 (1) Bu Ynetmelik, 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayl Sal ve Gvenlii Kanununun 10, 30 ve 31 inci maddeleri ile 9/1/1985 tarihli ve 3146 sayl alma ve Sosyal Gvenlik Bakanlnn Tekilat ve Grevleri Hakknda Kanunun 12 nci maddesine dayanlarak hazrlanmtr.

Tanmlar

MADDE 4 (1) Bu Ynetmeliin uygulanmasnda;

a) Akreditasyon: Laboratuvarlarn, muayene ve belgelendirme kurulularnn ulusal ve uluslararas kabul grm teknik kriterlere gre deerlendirilmesi, yeterliliinin onaylanmas ve dzenli aralklarla denetlenmesini,

b) Akreditasyon Kurumu: Trk Akreditasyon Kurumunu (TRKAK) veya Avrupa Akreditasyon Birlii, Uluslararas Laboratuvar Akreditasyon Birlii ve Uluslararas Akreditasyon Forumu ile karlkl tannma anlamas imzalanm akreditasyon kurumlarndan birisini,

c) Akreditasyon standard: TS EN ISO/IEC 17025 Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarnn Yeterlilii in Genel artlar standardn,

) Bakanlk: alma ve Sosyal Gvenlik Bakanln,

d) Deney personeli: hijyeni lm, analiz, test, numune alma ilemlerini gerekletiren laboratuvar tarafndan yetkilendirilmi kiiyi,

e) Genel Mdrlk: Sal ve Gvenlii Genel Mdrln,

f) hijyeni lm, test ve analizi: alma ortamnda bulunan, alanlarn saln olumsuz ynde etkileyebilecek her trl fiziksel (grlt, titreim, aydnlatma, iyonlatrc olmayan radyasyon, vb.), kimyasal (toz, gaz, buhar vb.) ve biyolojik, (virs, bakteri, mantar, vb.) etkenlerin nicelik ve nitelik tayininin yaplmasn,

g) Kalite yneticisi: En az drt yllk lisans eitimi veren Mhendislik, Fen, Tp, Veteriner, Ziraat, Eczaclk, Su rnleri Faklteleri ile Fen Edebiyat Fakltelerinin Fizik, Kimya ve Biyoloji Blmleri veya bunlara denklii Yksekretim Kurulu tarafndan kabul edilen yurtiindeki veya yurtdndaki retim kurumlarndan mezun olmu ve laboratuvar ynetim sistemi kurulmasndan, uygulanmasndan, iyiletirilmesinden, tespit edilen eksik ve/veya uygunsuzluklarn ynetime bildiriminden sorumlu kiiyi,

) Laboratuvar: hijyeni lm, test ve analizi yapmak zere kurulmu, zel veya kamu kurum ve kurulu laboratuvarn,

h) Laboratuvar yneticisi: En az drt yllk lisans eitimi veren Mhendislik, Fen, Tp, Veteriner, Ziraat, Eczaclk, Su rnleri Faklteleri ile Fen Edebiyat Fakltelerinin Fizik, Kimya ve Biyoloji Blmleri veya bunlara denklii Yksekretim Kurulu tarafndan kabul edilen yurtiindeki veya yurtdndaki retim kurumlarndan mezun olmu, i hijyeni lm, test ve analiz sonularndan ve laboratuvarn ynetiminden sorumlu kiiyi,

) n yeterlik belgesi: hijyeni lm, test ve analizi kapsamna giren metotlardan henz akreditasyonu bulunmayan ve Ynetmeliin ngrd ilgili dier artlar yerine getiren laboratuvara Genel Mdrlk tarafndan verilen Hijyeni lm, Test ve Analiz n Yeterlik Belgesini,

i) Yerinde inceleme: Genel Mdrlke n yeterlik veya yeterlik belgesi alacak laboratuvarn, bu Ynetmelik hkmlerini yerine getirip getirmediini belirlemek amacyla, laboratuvarn deerlendirilme ve raporlanmasn,

j) Yeterlik belgesi: Bu Ynetmelik hkmlerini yerine getiren laboratuvara Genel Mdrlk tarafndan verilen Hijyeni lm, Test ve Analiz Yeterlik Belgesini,

k) Yeterlik yoklamas: Genel Mdrlke n yeterlik veya yeterlik belgesi verilmi laboratuvarn, bu Ynetmeliin hkmlerine uygun alp almadnn tespiti amacyla yaplan her trl ani, programl veya ikyete bal olarak yerinde ve/veya hizmet verilen iyeri ortamnda takip edilmesini,

ifade eder.

KNC BLM

Ykmllkler ve Uyulmas Gereken Kurallar

verenlerin ykmllkleri

MADDE 5 (1) veren, iyerinde bulunan, kullanlan veya herhangi bir ekilde ilem gren maddelerin ve alma ortam koullarnn tehlikelerinden, zararl etkilerinden alanlar korumak zorundadr. Gvenli bir alma ortam salamak amacyla alma ortamndaki kiisel maruziyetlere veya alma ortamna ynelik fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenlere ynelik lm, test, analiz ve deerlendirmeleri, n yeterlik veya yeterlik belgesini haiz laboratuvarlara yaptrmakla ykmldr.

(2) veren, i hijyeni lm, test ve analizlerini risk deerlendirmesine bal olarak yaptrr. yeri ortamnn veya iin gerei olarak kiisel maruziyetlerde farkllk olutuunda, iyeri hekimi veya i gvenlii uzmannn gerekli grmesi halinde i hijyeni lm, test ve analizleri tekrarlanr.

(3) veren laboratuvarlardan iyerine i hijyeni lm, test ve analizleri yapmak zere gelen laboratuvar personelinin iverenine aadaki hususlarda bilgilendirme yapar:

a) yerinde karlalabilecek salk ve gvenlik riskleri, koruyucu ve nleyici tedbirler.

b) lk yardm, olaan d durumlar, afetler ve yangnla mcadele ve tahliye ileri konusunda grevlendirilen kiiler.

(4) veren, laboratuvar personeline i yerinde yrtt faaliyetler sresince elik edecek, iin yrtlmesi hakknda bilgi sahibi olan bir kiiyi grevlendirir.

(5) veren, yaptraca i hijyeni lm, test ve analizlerinin yaplmas srasnda doru sonular almak iin:

a) hijyeni lm, test veya analizi gerekletirecek deney personeline iyerinde kullanlan teknolojiler hakknda gerekli bilgileri verir ve personelin alanlarla grmelerini salar.

b) Laboratuvar tarafndan hazrlanan plana gre i hijyeni lm, test ve analizlerinin yaplmasn salar.

c) Normal alma artlarnda ve retim kapasitesinde herhangi bir deiiklik yapmadan, gerek sonular verecek ekilde almann srdrlmesini salar.

) yerinde lm yaplacak fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenler hakknda her trl bilgi, belge ve dokman, malzeme gvenlik bilgi formlarn da ierecek ekilde laboratuvarlara verir.

d) Bu Ynetmelik hkmleri uyarnca yaplan btn i hijyeni lm, test, analiz ve deerlendirme sonular ile ilgili kaytlar, denetimlerde istenildiinde gsterilmek zere iyerinde saklanr.

e) yerinde i hijyeni lm, test ve analiz kaytlarnn saklanmasnda mevzuatla belirlenen sreler esastr. Ancak mevzuatta belirlenmeyenler iin saklama sresi 10 yldr.

(6) veren, mevzuat gerei iyerinde yaplacak i hijyeni lm, test ve analizlere ilikin alanlarn veya temsilcilerinin grlerini alr.

Laboratuvarn ykmllkleri

MADDE 6 (1) yerinde i hijyeni lm, test ve analizleri, bu Ynetmeliin 2 nci maddesinin ikinci fkrasnda belirtilen istisnalar hari, bu konuda n yeterlik veya yeterlik belgesine sahip laboratuvar tarafndan yaplr.

(2) Laboratuvar, yetki alaca parametrelerle ilgili konularda akreditasyon standardna uygun kalite ynetim sistemi kurar, uygular ve iyiletirir.

(3) Laboratuvar, sunduu i hijyeni lm, test ve analiz hizmetleri kapsamnda Ek-1de belirtilen parametrelerden herhangi birini bulunduruyorsa, bu parametreye dair kulland metotlardan, Trk Akreditasyon Kurumu tarafndan akreditasyon standardna gre akredite olur. Ek-1de belirtilen parametrelerden herhangi biriyle ilgili i hijyeni lm, test veya analizi yapmyorsa, uygulad i hijyeni lm, test ve analizi kapsamna giren metotlarn en az birinden, Trk Akreditasyon Kurumu tarafndan akreditasyon standardna gre akredite olur.

(4) Bu maddenin nc fkrasna gre akredite olmas zorunlu olmayan parametreleri len ve bu parametrelerden akredite olmam olan laboratuvarn ilgili parametreler iin salayaca artlar aada belirtilmitir:

a) Kalite ynetim sistemini, i hijyeni lm, test ve analiz sonularnn doruluunu gvenceye alacak seviyede dokmante eder.

b) Sistem dokmantasyonu, ilgili personele iletilir ve bu personel tarafndan anlalr, ulalabilir ve uygulanabilir olur.

c) Talep, teklif veya szlemelerin gzden geirilmesi iin bir prosedr oluturur ve bunlarn srekliliini salar.

) hijyeni lm, test ve analizlerinin kalitesini etkileyen gerekli hizmetlerin, malzemelerin seilmesi ve satn alnmas iin bir politikaya ve prosedrlere sahip olur. Alnan malzemelerin amaca uygunluu kontrol edilir.

d) Uygun olmayan i hijyeni lm, test veya analiz ilemleri iin sorumlular ve yetkililer belirlenir ve uygunsuzluun tekrarn nlemek iin gerekli btn tedbirler alnr. Raporlanan i hijyeni lm, test ve analiz sonularnda herhangi bir hata tespit edildiinde, hatann nemi deerlendirilir, ilgili raporda yaplan deerlendirmeye gre revizyon veya geri ekme ilemi yaplr.

e) Her deney iin bir prosedr oluturularak sadece yetkinlii salanm ve yetkilendirilmi personelin deneyi yapmas salanr.

f) Deney personeli, kulland cihazlarla ilgili temel eitimleri alr. Eitimler, ilgili cihaz konusunda yetkin baka bir kurumun verdii eitim sertifikas veya bu tip sertifikaya sahip bir kiinin verdii kurum ii eitimle kayt altna alnr

g) Deney personeli kulland metoda uygun alr ve bu metodun btn artlarn yerine getirir.

) evre ve yerleim artlarnn deney sonularn olumsuz etkilememesi iin gerekli her trl tedbir alnr. Numune alma veya deney, laboratuvarn tesisleri dnda gerekleiyorsa, sonular etkileyebilecek ortam artlar deerlendirilir ve kayt altna alnr.

h) Metotlarn ve prosedrlerin gerektirdii ekilde veya evre artlarnn sonularn kalitesini etkileyebilecei yerlerde, evre artlarn izler, kontrol ve kayt eder.

) lm belirsizlii tayini iin prosedr oluturulur ve uygulanr. Deneyin doas gerei lm belirsizlii hesaplanamyorsa, en azndan btn belirsizlik bileenleri tanmlanmaya allr.

i) Metodun uygulanabilmesi iin gerekli btn cihazlara sahip olur.

j) lgili standartlara, reticinin salad bilgiler ve kullanm klavuzu ile kullanm sklna gre cihazlarn bakm ve kalibrasyon periyotlar belirlenir. Belirlenen periyotlara gre bakm ve kalibrasyonlar yaptrlr, kaytlar saklanr.

k) Kalibrasyonlar akredite kalibrasyon laboratuvarlarna yaptrlr. Eer ihtiya duyulan kalibrasyonlar gerekletirecek akredite kurulu bulunmamas halinde uluslararas izlenebilirlii olan kalibrasyon laboratuvarlarnda yaptrlr.

l) Deneylerin geerliliinin izlenebilmesi iin i ve d kalite kontrol prosedrlerine sahip olmaldr. Dzenli olarak sertifikal referans malzemeler kullanlr ve/veya ikincil referans malzemeleri kullanlarak i kalite kontrol yaplr. Yeterlilik deneyleri ve laboratuvarlar aras karlatrma programlarna itirak edilir.

m) Kalite kontrol verileri laboratuvar tarafndan analiz edilir. nceden tanmlanm olan kriterlerin dnda olduu tespit edilmesi durumunda problemi dzeltmek ve yanl sonularn elde edilmesini nlemek iin planlanm nlemler uygulanr.

(5) Laboratuvar aadaki hususlara uymakla ykmldr:

a) yerinde, i hijyeni lm, test ve analizini yapacak personelin, iyeri kurallarna ve alma talimatlarna uymasn salar.

b) hijyeni lm, test ve analizi yaplan iyerine ait retim teknolojileri, kullanlan hammaddeler gibi iverenin ve iyerinin meslek srlar ile alanlara ait salk gzetimi bilgileri, personel bilgileri gibi grdkleri ve rendikleri hususlar tamamen gizli tutar.

(6) Btn kalite ynetim sistemi kaytlar, konularna ilikin ilgili mevzuatn ngrd sreler gz nnde bulundurularak saklanr. Mevzuatta llen parametrelerle ilgili bir sre belirtilmiyorsa, sz konusu kaytlar en az on yl sre ile saklanr.

(7) Laboratuvarn baka adreste faaliyet gsteren ubeleri de ayr ayr bu Ynetmelik artlarn haiz olmak ve n yeterlik veya yeterlik belgesi almak zorundadr.

Metot seimi

MADDE 7 (1) Laboratuvar, metot seiminde aadaki hususlara uymak zorundadr:

a) Elde edilen sonularn i sal ve gvenlii mevzuatndaki veya ilgili standartlardaki snr deerler ile karlatrlmasna imkn tanyan i hijyeni lm, test ve analiz metotlarn kullanmak.

b) Yetki alnan metotlarn gncel hallerini kullanmak ve bulundurmak.

c) Setii standart metotlar uygulayabildiini teyit etmek.

) Standart olmayan, laboratuvarda gelitirilmi ve ilavelerle takviye edilmi veya deitirilmi standart metotlarn amalanan kullanma uygun olduklarn teyit etmek iin bu metotlar geerli klmak.

Numune alma ve tama

MADDE 8 (1) Numune alma ilemi ulusal ve/veya uluslararas standartlara ve kullanlan metoda gre yaplr.

(2) yerinde solunum yoluyla maruz kalnan etkenler ile ilgili olarak numune alma ve deerlendirme stratejileri belirlenirken, TS EN 689 yeri Havas-Solunumla Maruz Kalnan Kimyasal Maddelerin Snr Deerler ile Karlatrlmas ve lme Stratejisinin Deerlendirilmesi in Klavuz ve benzeri standartlarn gncel halleri dikkate alnr.

(3) Numune alma ilemi, kullanlan metotta belirtilen artlara gre yaplr. Numune alma sresi ve numune says, yaplan i srasndaki maruziyeti temsil edecek ekilde dzenlenir.

(4) Kimyasal maddelere maruziyetin tespiti amal i hijyeni lm, test veya analiz sonularnn deerlendirilmesine ynelik, uzun sreli referans sresi bir vardiya 8 saat, ksa sreli referans sresi 15 dakikadr.

(5) yerinde alanlarn kiisel maruziyet dzeyleri llrken numune alma cihaz veya pasif rnekleyici, alan kiinin zerinde ve solunum blgesinden numune alacak ekilde kullanlr.

(6) Sabit nokta lmleri, gerekiyorsa alanlarn iyerinde maruziyetlerinin deerlendirilmesi iin kullanlabilir. in srekli yaplmad alma ortamlarnda, maruziyetin en yksek olabilecei nokta lm noktas olarak alnr.

(7) Numuneler kullanlan metoda uygun ekilde tanr.

Numune kabul

MADDE 9 (1) Laboratuvar tarafndan kabul edilen numuneler laboratuvarca bir kayt kodu ile tanmlanr. Numunenin laboratuvar ierisinde sadece bu kayt kodu ile tannmas ve birbirinden farkl iki numunenin ayn kodu almamas salanr.

(2) Numuneler kullanlan metoda uygun ekilde saklanr.

(3) Kullanlan metodun ngrd artlar tamayan numuneler, analize alnmaz.

Rapor hazrlama

MADDE 10 (1) Laboratuvar tarafndan yaplan her bir i hijyeni lm, test ve analizine ait sonular, doru, ak, kesin, tarafsz ve i hijyeni lm, test ve analiz metotlarnda belirtilen btn zel talimatlara uygun bir ekilde rapor haline getirilir.

(2) Dzenlenen raporlarda, akreditasyon standardnn artlarna uyulur.

(3) yerinin i hijyeni lm, test ve analizi yaplan blmleri ve buralarda yaplan iler raporlarda aka belirtilir. Kiisel maruziyet tespitlerinde tespitin yapld kiinin ad, unvan ve yapt i raporlarda yer alr.

NC BLM

Laboratuvarn Genel zellikleri ve lkeleri

Laboratuvar blmleri

MADDE 11 (1) Laboratuvarda aada belirtilen hizmet blmlerinin bulunmas zorunludur;

a) En az 15 m2lik ofis alan,

b) Analiz yapan kurumlar iin en az 5 m2lik numunelerin teslim alnd numune kabul blm,

c) Tartm ileminin yapld laboratuvarda, sonularn evre artlarndan olumsuz ekilde etkilenmesini engelleyecek en az 5 m2lik ayr bir tartm blm,

) Enstrmantal analiz cihazlarnda allyorsa, her bir cihaz iin en az 5 m2lik bir alan,

d) Kimyasal maddeler varsa, bunlarn depolanmas iin en az 6 m2lik ayr bir blm ve bu blmde kimyasal maddelerin, yapsna, risk gruplarna ve saklama koullarna gre muhafaza edecek, gerekiyorsa havalandrma sistemli, kilitlenebilir bir dolap.

(2) Analiz yaplan laboratuvarlarda alma konularna gre fiziksel, kimyasal ve biyolojik etken analizlerinin deney sonularnn kalitesini olumsuz etkileme ihtimalini ortadan kaldracak ekilde yaplmasn salayacak her bir deney iin ayr hizmet blmleri bulunur.

Asgari zellikler

MADDE 12 (1) Laboratuvar, aada yer alan asgari zellik ve nitelikleri tamak zorundadr:

a) Kullanlan parlayc, patlayc, boucu ve zehirli gaz ieren gaz tpleri bina iinde veya dnda, kimyasal zelliklerine gre tehlike oluturmayacak ekilde; bo ve dolu gaz tpleri ayr ayr yerlerde, tamam dmeye kar kelepeli veya zincirle bal, dik bir ekilde, her trl s kaynandan, ak alev ve kvlcmlardan, andrc kimyasallardan uzak, serin ve kuru yerde muhafaza edilir.

b) Yedek yardmc malzemelerin ve kimyasal maddelerin, yapsna, risk gruplarna ve saklama koullarna gre muhafaza edecek havalandrma sistemli, bir depo veya uygun dzenlenmi dolaplar bulunur.

c) Laboratuvarda acil k kaplar bulunur.

(2) Laboratuvar personeli; laboratuvar yneticisi, kalite yneticisi ve deney personeli olmak zere en az kiiden oluur.

(3) Laboratuvara ait tbbi ve tehlikeli atklar ile ilgili ilemler, tbb atklarn kontrol ve tehlikeli atklarn kontrol ile ilgili hazrlanm olan ulusal mevzuata uygun olarak yrtlr.

Laboratuvarlar aras ibirlii

MADDE 13 (1) Laboratuvar, i younluu, daha fazla uzmanla ihtiya duyma veya geici kapasite dmesi gibi nceden tahmin edilemeyen sebeplerden dolay hizmet veremediinde, kendi kapsamndaki parametreler iin bu Ynetmelik hkmlerine uygun olarak yeterlik belgesi alm ve kapsamnda ilgili parametrelerin yer ald laboratuvar kullanabilir. Bu durumda hizmeti yaptran laboratuvar:

a) Yapamad i hijyeni lm, test ve analiz hizmetine ilikin hizmet yaptrd laboratuvarn yapt ilerden Bakanla ve hizmeti alan iverene kar sorumludur.

b) Hizmet yaptrd laboratuvarlarn listesini ve yaplan szleme rneini Genel Mdrle bildirir.

c) Hizmet yaptrlan laboratuvarlara ait yeterlik belgesi rneklerini bulundurur.

) Farkl laboratuvardan i hijyeni lm, test ve analiz hizmeti alyor ise, hizmet verilmeye balamadan nce, mteriye konuya ilikin yazl bilgilendirme yapar.

Gizlilik

MADDE 14 (1) yerine ait i hijyeni lm, test ve analiz sonularna ilikin bilgiler, yarg organlar veya bu konuda yetkili Bakanlk grevlileri dnda nc ahslara verilmez.

Personel salk ve gvenlii

MADDE 15 (1) Laboratuvarda grevli personelin salk ve gvenlii iin 6331 sayl Sal ve Gvenlii Kanunu kapsamndaki ykmllklere ek olarak aadaki artlar salanr:

a) alan btn personelin gerekli salk kontrolleri ie balamadan ve alma sresi boyunca ilgili mevzuatn ngrd periyotlarda yaptrlr.

b) Laboratuvarda grev alacak personele, yaplan ie uygun kiisel koruyucu donanm ve dier yardmc malzemeler verilerek kullanm salanr.

c) Analiz yaplan blmlere, o blmde grevli personel haricindeki kiilerin girilerini engelleyici nlemler alnr.

) Laboratuvarda, ilk yardm malzemelerinin yer ald ecza dolab bulundurulur.

d) Kimyasal maddelerle alma yaplan blmlerde gz duu ve acil vcut duu bulundurulur.

e) Uucu kimyasal maddelerin kullanld alanlarda uygun havalandrma sistemi kurulur.

f) Olas laboratuvar kazalar ile ilgili alnacak tedbirler ile ilgili talimatlar da ieren acil durum planlar hazr bulundurulur.

g) Laboratuvarda yangn planlamas yaplarak uygun yerlerde yangn sndrme tpleri ve gvenlik ve salk iaretleri bulundurulur.

) Laboratuvarda kullanlan kimyasal maddelerin malzeme gvenlik bilgi formlar bulundurulur ve kolay ulalabilir yerlerde saklanr.

(2) lm yaplacak iyerinde grev alacak personele, laboratuvar tarafndan ie uygun kiisel koruyucu donanm ve dier yardmc malzemeler verilerek kullanm iverenin ibirliinde salanr.

(3) Yaplan yerinde incelemelerde ve yeterlik yoklamalarnda, birinci ve ikinci fkrada yer alan personel salk ve gvenlii hakkndaki hkmler incelenir ve deerlendirilir.

Bildirim zorunluluu

MADDE 16 (1) n yeterlik veya yeterlik belgesi alm laboratuvar; kapatlmas, adres bilgilerinin deimesi, akreditasyon kurumu tarafndan akreditasyon belgelerinin geerliliinin askya alnmas veya iptali gibi durumlar ve bu durumlarn gerekesini on i gn ierisinde Genel Mdrle bildirmek zorundadr.

(2) Laboratuvar, i hijyeni lm, test ve analiz hizmetleri sonucunda elde ettii sonular, Genel Mdrln internet sitesinde aklayaca biim ve zaman aralklaryla Genel Mdrle bildirir.

(3) Laboratuvar personelinde veya deney personelinin yetkilendirildii i hijyeni lm, test ve analizlerinde herhangi bir deiiklik olduunda, bu durum on i gn iinde Genel Mdrle bildirilir.

(4) Laboratuvar, katld yeterlik deneyleri ve karlatrma lmlerinin sonularn kendilerine ulatktan sonra on i gn iinde Genel Mdrle bildirir.

DRDNC BLM

Bavuru ve Belgelendirme ile lgili Usul ve Esaslar

Belgelendirme yetkisi

MADDE 17 (1) Laboratuvarn belgelendirilmesi, kapsam geniletilmesi, belgenin geerliliinin askya alnmas veya iptal edilmesi yetkisi Genel Mdrle aittir.

(2) Laboratuvarlar belgelendirme ve kapsam geniletme cretleri Genel Mdrlk Dner Sermaye letmesi btesinde belirlenir.

Bavuru dosyas

MADDE 18 (1) Yeterlik belgesi veya n yeterlik belgesi almak isteyen laboratuar, Ek-2de rnei verilen dileke ile Genel Mdrle bavurur. Bavuru dosyasnda bulunacak belgeler;

a) Bavuru dilekesi Ek-2,

b) yeri bilgi formu Ek-3,

c) Yeterlik belgesi bavurusunda, laboratuvarn akreditasyon kurumu tarafndan verilmi akreditasyon sertifikas ve kapsam,

) n yeterlik belgesi bavurusunda, laboratuvarn akreditasyon kurumu tarafndan onaylanm akreditasyon bavurusunu ve parametre/metot listesini gsterir belge,

d) lm belirsizlii hesaplar, validasyon ve/veya dorulama raporlar,

e) Analiz raporlarna imza atmaya yetkili personelin isimlerini ve unvanlarn ieren, laboratuvar yneticisi tarafndan onaylanm imza sirkleri,

f) Personel bildirim listesi Ek-4,

g) Laboratuvar sorumlusu ve kalite yneticisinin onayl diploma rnei,

) hijyeni lm, test ve analiz hizmeti verilecek parametre listesi ve kullanlan metot/standart listesi Ek-5,

h) hijyeni lm, test ve analizinde kullanlacak cihaz, alet ve ekipman listesi (Ek-6),

) hijyeni lm, test ve analizinde kullanlacak cihaz, alet ve ekipmanlara ait kalibrasyon izelgesi Ek-7,

i) hijyeni lm, test ve analizini yapacak personelin ilgili olduklar konularda aldklar eitim sertifikalar,

j) zel laboratuvarlarn ticaret odasndan alnan ve Trkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yaymlanm olan tzel kiiliini gsteren belge,

k) zel laboratuvarlardan, bildirilen adreste laboratuvar faaliyetlerinin yrtlebileceine dair "yeri Ama ve alma Ruhsat ile laboratuvar yerinin tapusu veya kira szlemesinin bir rneidir.

(2) Laboratuvar, kulland i hijyeni lm, test ve analiz metotlarna ait Trke olarak hazrlanm deney talimatlar ile gerektiinde metotlarn tam metnini Genel Mdrle bildirir.

(3) Bavuru dosyas Genel Mdrle elden verilebilecei gibi posta veya kargo yoluyla da iletilebilir. Bavuru dosyasnn posta veya kargo yoluyla Genel Mdrle ulat tarih, bavuru tarihi olarak kabul edilir.

Belge yenileme

MADDE 19 (1) Yeterlik belgesine sahip olan ve sre sonunda belgesini yeniletmek isteyen laboratuvar, Ek-2de rnei verilen bavuru dilekesi ile belge sresinin bitiminden en az yz yirmi gn nce aadaki belgelerle birlikte Genel Mdrle mracaat eder:

a) Bu Ynetmeliin 18 inci maddesinin birinci fkrasnda istenenlerden deiiklik olan ve eklenen belgeleri.

b) Yeterlik belgesi srecinde katlm salanan yeterlilik deneyleri ve karlatrma lmlerinin sonular.

(2) Yeterlik belgesi sre bitiminden en az 120 gn ncesinden belge yenilemeye mracaat etmeyen laboratuvar, belge yenileme haklarn kaybeder ve Bu Ynetmeliin 18 inci maddesinin birinci fkrasnda belirtilen hkmler erevesinde tekrar yeterlik belgesi iin bavurabilir.

Kapsam geniletme

MADDE 20 (1) Hizmet verdii parametrelerde kapsam geniletmek isteyen laboratuvar, Ek-2de rnei verilen dileke ile Genel Mdrle bavurur. Bavuru dosyasnda bulunacak belgeler:

a) Kapsam geniletilen parametrelerden dolay bu Ynetmeliin 18 inci maddesinin birinci ve ikinci fkralarnda istenenlerden deiiklik olan ve eklenen belgeleri.

b) Kapsam geniletilen parametrelerin varsa Akreditasyon Kurumu tarafndan onaylanm akreditasyon bavurusu ve parametre/metot listesini gsterir belge veya akreditasyon belgesi ve ekleri.

c) Kapsam geniletilen parametrelerde katlm salanan yeterlilik deneyleri ve karlatrma lmlerinin sonular.

Bavuru kabul

MADDE 21 (1) Belge bavuru dosyalar Genel Mdrlk tarafndan deerlendirilerek eksik belge tespit edilmesi halinde bavuru yapan laboratuvara, inceleme ilemlerinde tespit edilen eksikliklerin giderilmesi iin bir termin (i tamamlama) plan hazrlatlr. Termin plannn hazrlanmasndan sonra bir aydan aya kadar sre verilerek eksiklikler giderilir. Belirlenen srelerde eksiklikler giderilmez ise bavuru creti iade edilmeksizin dosya iade edilir. Bu laboratuvar, yetki almak iin tekrar bavurabilir.

(2) Bavuru dosyas tam olan veya tespit edilen eksiklikleri tamamlam olan laboratuvara en ge 30 i gn ierisinde yerinde incelemeye gidilir.

Yerinde inceleme

MADDE 22 (1) Bavuru yapan laboratuvara yerinde incelemenin tarihi en az on i gn nceden bildirilir.

(2) Yerinde incelemelerde; laboratuvar yneticisi, kalite yneticisi, deney personeli ve bavuru dosyasnda bildirilen personelin hazr bulunmas gereklidir.

(3) Laboratuvar yneticisi, yerinde inceleme heyetine her trl bilgi ve belgeyi vermek ve/veya gstermek zorundadr.

(4) Yerinde incelemelerde bu Ynetmeliin ikinci ve nc blmlerinde belirtilen hususlarn uygunluunun kontrol yaplr.

(5) Yerinde inceleme yapan yetkililer, bavurusu yaplan parametrelerin tamamnn veya gerekli grdklerinin i hijyeni lm, test veya analizlerinin uygulanmasn ister.

(6) Yerinde incelemenin tamamlanmasn takiben rnei Ek-8de verilen Yerinde nceleme Tutana, inceleme heyeti tarafndan iki nsha olarak hazrlanr, inceleme heyeti ve laboratuvar yneticisi tarafndan imzalanr ve bir kopyas laboratuvar yneticisine verilir.

Belgelendirme sreci

MADDE 23 (1) Yerinde inceleme srasnda tespit edilen eksiklikler ve uygunsuzluklar raporlanr. Yerinde incelemenin biti tarihini takip eden on i gn ierisinde laboratuvara bildirilir. Bavuru yapan laboratuvara, bu eksiklikleri ve uygunsuzluklar gidermesi iin eksiklik ve/veya uygunsuzluk bildirim tarihinden itibaren en fazla iki ay sre verilir. Bu sre uzatlmaz.

(2) Eksiklik ve/veya uygunsuzluklarn verilen sre iinde giderilmesini takiben laboratuvar belge almaya hak kazanr.

(3) Eksiklik ve/veya uygunsuzluklarn laboratuvar tarafndan giderildiinin bildirilmesinden sonra gerek grlmesi halinde ikinci kez yerinde inceleme yaplabilir. Yerinde yaplan ikinci incelemede eksikliin devam ettiinin tespit edilmesi veya birinci incelemeden sonra iki ay ierisinde eksiklik ve/veya uygunsuzluklarn giderilmemesi durumunda:

a) Eksiklik ve/veya uygunsuzluklar, 6 nc maddenin nc fkras, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15 ve 16 nc maddelerle ilgili ise bavuru dosyas iptal edilir.

b) Tespit edilen eksiklik ve/veya uygunsuzluklar bavuru kapsamndaki parametreler ile ilgili ise, ilgili parametreler kapsam d braklarak, dier parametreler iin belge dzenlenir.

n yeterlik

MADDE 24 (1) lk defa yeterlik belgesi alacak olan laboratuvara; 6 nc maddenin drdnc, beinci ve altnc fkralarnda ve 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15 ve 16 nc maddelerinde belirtilen hkmleri yerine getirmeleri halinde ve yerinde inceleme sonucu n yeterlik belgesi Genel Mdrlk tarafndan, Ek-9 a, Ek 9 b, verilir.

(2) Laboratuvara n yeterlik belgesi bir kereye mahsus ve bir yl sreli olmak zere verilir.

(3) n yeterlik belgesi bavuruda belirtilen adres ve unvana verilir.

(4) n yeterlik belgesine sahip laboratuvar, bu Ynetmeliin ngrd btn artlar yerine getirdiinde, yeterlik belgesini almak iin bavuruda bulunabilir.

(5) n yeterlik belgesi alm laboratuvar, akreditasyon kurumu tarafndan yaplan denetim sonularn Genel Mdrle bildirir.

(6) n yeterlik belgesi alm bir laboratuvar, bir yl sonunda yeterlik belgesi almamsa n yeterlik belgesi iptal edilir. n yeterlik belgesi iptal edilen laboratuvarn kurucu veya ortaklar baka bir laboratuvar bnyesinde yer aldklar takdirde bu laboratuvar, n yeterlik bavurusu yapamaz veya varsa n yeterlik belgesi iptal edilir.

hijyeni lm, test ve analizleri yeterlik belgesi

MADDE 25 (1) Akreditasyon standardna gre akreditasyon kurumu tarafndan i hijyeniyle ilgili en az bir metottan akreditasyon belgesi alm ve bu Ynetmeliin btn artlarn salayan laboratuvara, bavurduu parametrelerden uygun bulunanlar iin yeterlik belgesi Ek-10 a ve Ek-10 b Genel Mdrlk tarafndan verilir.

(2) Yeterlik belgesi bavuruda belirtilen adres ve unvana verilir.

(3) Yeterlik belgesinin geerlilik sresi drt yldr.

(4) Yeterlik belgesinin geerlilik sresi sona erdiinde, bu Ynetmeliin 19 uncu maddenin birinci fkrasna gre yaplan mracaata istinaden yerinde inceleme neticesinde yeterlik belgesinin verildii artlarn devam durumunda belge yenilenir.

(5) Yeterlik belgesi alm laboratuvar, akreditasyon kurumu tarafndan yaplan denetime ait uygunsuzluklar ve raporlar Genel Mdrle bildirir.

hijyeni lm, test ve analiz parametrelerinde kapsam geniletme

MADDE 26 (1) Laboratuvar, yeterlik belgesinin geerli olduu sre iinde hizmet verdikleri parametrelerde kapsam geniletme yapabilir.

(2) Akreditasyon kapsamndaki parametrelerde yerinde inceleme yaplmadan her zaman kapsam geniletme talebi yaplabilir. Yaplan kapsam geniletmenin geerlilik sresi yeterlik belgesi bitimine kadardr.

(3) Akreditasyon kapsamnda olmayan parametrelerde kapsam geniletme bavurusu yapldnda, Genel Mdrlk tarafndan yaplan yerinde inceleme sonucuna gre, laboratuvarn yeterlik belgesinin kapsam geniletilir. Yaplan kapsam geniletmenin geerlilik sresi, yeterlik belgesi bitimine kadardr.

(4) Yeterlik belgesinin geerlilik sresinin son ylnda akreditasyon kapsamnda olmayan parametrelerde kapsam geniletme yaplmaz.

(5) Yeterlik belgesi kapsam geniletme ieriine uygun olarak yeniden dzenlenir.

(6) n yeterlik belgesi alm laboratuvar yeterlik belgesi alana kadar kapsam geniletme bavurusunda bulunamaz.

(7) Kapsam geniletme iin bavuruda bulunan laboratuvarn bavurusu, dosya zerinden veya gerek grlrse yerinde inceleme ile deerlendirilir. Dosyasnda ya da yerinde yaplan incelemelerde eksiklik tespit edildii takdirde, eksikliklerin giderilmesi iin iki ay sre verilir. Laboratuvar eksiklii bu sre ierisinde giderir ve eksikliklerin giderildiine dair belgeleri Genel Mdrle bildirir. Laboratuvarn;

a) Kapsam geniletme dosyas ile ilgili bildirilen eksikliin verilen srede giderilmemesi halinde kapsam geniletme creti iade edilmeksizin kapsam geniletme bavurusu iptal edilir,

b) Tespit edilen eksiklik ve/veya uygunsuzluklarn giderilmesinden sonra bavuru dosyasnda yaplan inceleme sonucunda uygun grlen parametrelerde kapsam geniletmesi yaplr,

c) Kapsam geniletme bavurularnda ikinci kez yerinde inceleme yaplmaz. Uygun grlmeyen parametreler kapsama dhil edilmez. Bu ilem iin verilen kapsam geniletme creti de iade edilmez.

BENC BLM

Laboratuvarn Yeterlik Yoklamas

Yeterlik yoklamas yetkisi

MADDE 27 (1) Laboratuvarn yeterlik yoklamas Genel Mdrlk tarafndan yaplr.

Yeterlik yoklamas

MADDE 28 (1) Laboratuvar, bu Ynetmelik esaslar dhilinde en az iki ylda bir haberli veya habersiz yeterlik yoklamasna tabi tutulur.

(2) Haberli yeterlik yoklamalarnda, yeterlik yoklamas tarihi, laboratuvara en az on i gn ncesinde bildirilir.

(3) Laboratuvar yneticisi ve kalite yneticisi yeterlik yoklamasna gelen personele bu Ynetmelik kapsamnda her trl bilgi ve belgeyi gstermek zorundadr.

(4) Yeterlik yoklamas srasnda aadaki hususlara dikkat edilir:

a) Bu Ynetmeliin ikinci blmnde belirtilen hususlarn uygunluunun kontrol.

b) Deney personeline, kapsam dhilindeki i hijyeni lm, test ve analiz parametrelerinin tamamnn veya yeterlik yoklamas personelince gerekli grlenlerin laboratuvar veya hizmet verilen iyeri ortamnda uygulatlmas.

(5) Yeterlik yoklamasnn tamamlanmasn takiben Ek-11de yer alan Yeterlik Yoklamas Tutana iki nsha olarak dzenlenir. Yeterlik yoklamas personeli ve laboratuvar yneticisi tarafndan imzalanarak bir nshas laboratuvar yneticisine verilir.

(6) Yeterlik yoklamas bulgular Laboratuvar Deerlendirme Tablosuna gre Ek-12 puanlanr ve raporlanarak laboratuvara gnderilir. Yeterlik belgesinin durumu ve kapsam yeterlik yoklamas raporuna gre gncellenerek Genel Mdrlk tarafndan ilan edilir.

Yerinde inceleme ve yeterlik yoklamas personeli

MADDE 29 (1) Laboratuvarn yeterlik yoklamas ISO 17025 Temel Eitimi, lm Belirsizlii, Metot Validasyonu eitimlerini alm yetkili personel tarafndan yaplr.

(2) Yeterlik yoklamas yaplacak metot hakknda yeterlilie sahip personel bulunamad hallerde, yeterlik yoklamas personeline destek olmak zere, Genel Mdrlk konuya ilikin kurum dndan uzmanlk hizmeti alm yoluna gidebilir. Bu durumda uzman yurt iindeki zel laboratuvarlardan herhangi birinden almayan ve tarafsz olanlardan seilir.

(3) Kurum dndan hizmet alm ile ilgili usul ve esaslar Bakanlk tarafndan belirlenir.

ALTINCI BLM

Belgenin Askya Alnmas ve ptali

Belgenin veya parametrenin askya alnmas

MADDE 30 (1) Laboratuvarn yeterlik belgesini askya alma ilemleri, Ek-12deki Laboratuvar Deerlendirme Tablosunda belirtilen madde ve ceza puanna gre yaplr. Parametre ceza puan 100e ulaan laboratuvarn, yeterlik belgesindeki ilgili parametresi ay sre ile askya alnr, laboratuvar ceza puan yeterlik belgesi sresi ierisinde 200e ulaan laboratuvarn yeterlik belgesi iptal edilir.

(2) Bu ceza puanlar Genel Mdrlk tarafndan tespit edilen durumlarda iletilir.

(3) Bu Ynetmeliin 12 nci maddesinin ikinci fkrasnda yer alan hkmn ihlali halinde, bu ihlal dzeltilene kadar laboratuvarn yeterlik belgesi askya alnr.

(4) Yeterlilik deneyleri veya karlatrma lmlerinin sonularnn kabul edilebilir snrlarn dnda olmas durumunda bu uygunsuzluun dzeltildii ispat edilene kadar, belgenin ilgili parametresi askya alnr.

(5) Belirli bir parametreyle ilgili yeterlilik deneyleri veya karlatrma lmlerine ylda en az bir kere katlmayan laboratuvarn yeterlik veya n yeterlik belgesinin ilgili parametresi, yeterlilik deneylerine veya karlatrma lmlerine katlp olumlu sonu alana kadar geerlilii askya alnr.

(6) Belge yenileme ilemini tamamlayan laboratuvarlarn ceza puanlar, uygulanmasnn zerinden en az bir yl gemi ise silinir.

(7) Yeterlik belgesine sahip laboratuvarn akreditasyon belgesinin askya alnmas halinde belgenin tamam askya alnr. Askya alma sresi akreditasyon belgesinin askya alnma sresi ile ayndr.

(8) Yeterlik belgesine sahip laboratuvarn akreditasyon kapsamndaki parametrelerden biri veya birka akreditasyon kurumu tarafndan akreditasyon belgesi kapsam dna kartlrsa, laboratuvarn yeterlik belgesi akreditasyon belgesi kapsam dnda kalan parametreler kartlarak yeniden dzenlenir.

(9) Belge veya ilgili kapsamn askya alnma gerekesine uygun olarak asknn balang tarihi Genel Mdrlk tarafndan belirlenir.

(10) Yeterlik belgesi sahibi laboratuvarn, hizmet yaptrd laboratuvar, hizmet alnan parametrelere dair yeterlik belgesine sahip deilse, hizmet alan laboratuvar ile hizmet yaptrd laboratuvarn yeterlik belgeleri ay sre ile askya alnr.

(11) Bu Ynetmeliin 6 nc maddesinin drdnc fkrasnn (i) bendi hkmnn ihlali halinde ilgili parametreye dair yeterlik veya n yeterlik alt ay sre ile askya alnr.

(12) Bu Ynetmeliin 7 nci maddesinin belirtilen hususlara uyulmadnn tespiti halinde ilgili parametreye dair yeterlik veya n yeterlik ay sre ile askya alnr.

(13) Bu Ynetmeliin 28 inci maddesinin nc fkrasndaki hkmn ihlali durumunda yeterlik belgesi alt ay sre ile askya alnr.

Belgenin ask sreci

MADDE 31 (1) Belgenin tamamnn askya alnd srete:

a) Laboratuvara yeterlik yoklamas yaplmaz.

b) Belge yenileme sreci ile ask karar tarihinin akmas da dhil olmak zere, ask sresi boyunca laboratuvar hakknda herhangi bir ilem yaplmaz.

(2) Ask sresi ierisinde laboratuvar, belgenin askya alnmas ile ilgili eksikliklerini giderir ve eksikliklerini giderdiine dair bilgiyi ve asknn kaldrlmasna ilikin talebini Genel Mdrle bildirir. Sre sonunda laboratuvarn dosyas zerinde yaplan inceleme veya yeterlik yoklamas sonucunda belgenin asks kaldrlabilir. Gerek duyulmas halinde ask sresi sonrasnda laboratuvara yeterlik yoklamas yaplabilir.

(3) Belgesi askda olan laboratuvar, ask sresi boyunca i sal ve gvenlii mevzuatnn uygulanmasna esas tekil edecek i hijyeni lm, test, analiz ve numune alma ilemleri yapamaz, rapor dzenleyemez.

Belge iptali

MADDE 32 (1) Aadaki hallerde laboratuvarn n yeterlik veya yeterlik belgesi dorudan iptal edilir;

a) Genel Mdrle yanltc bilgi ve belge ibraz edildiinde,

b) Genel Mdrle ibraz edilen belgeler ile i hijyeni lm, test ve analiz sonularnda tahrifat yapldnn tespit edildiinde,

c) Hizmet sunulan iverenlere ait bilgiler ile numunelerin analiz sonularna ilikin bilgilerin bu Ynetmeliin 14 nc maddesine aykr ekilde nc ahslara verildii tespit edildiinde,

) Bir yl iinde iki defa yeterlik belgesinin geerlilii askya alndnda,

d) Yetki alnmam parametrelerde veya yetki belgesinde bulunmayan metotlar kullanlarak rapor dzenlendii veya i hijyeni lm, test veya analiz yaplmadan rapor dzenlendii tespit edildiinde,

e) Laboratuvarn baka adreste faaliyet gsteren ubeleri iin n yeterlik veya yeterlik belgesi almad tespit edildiinde,

f) Belgelendirme srecinde ve ileriki srelerde Bakanlk personelinin grevini yapmasn engelleyici tutum ve davranlarda bulunulmas durumunda.

(2) Genel Mdrlk tarafndan n yeterlik veya yeterlik belgesi verilmi laboratuvar, kapatlmas, adres bilgilerinin deiiklii, akreditasyon belgelerinin askya alnmas veya iptali gibi durumlarn, gerekesi ile birlikte on i gn ierisinde Genel Mdrle bildirmemesi halinde yeterlik belgesi iptal edilir.

(3) Birinci fkradaki hkmlere dayanlarak yeterlik belgesi iptal edilen laboratuvarn kurucu veya ortaklarnn da iinde bulunduu bir laboratuvarn bavurusu, ortakln tesisinden itibaren be yl sreyle askya alnr.

YEDNC BLM

eitli ve Son Hkmler

tiraz

MADDE 33 (1) Laboratuvarn i hijyeni lm, test ve analiz sonularna taraflarn veya teftie yetkili mercilerin itirazlar halinde, yaplan i hijyeni lm, test ve analiz kaytlar Genel Mdrlk tarafndan incelenir ve gerek grlrse Genel Mdrlk ilgili i hijyeni lm, test ve analiz sonularn geersiz klabilir. tirazlar i hijyeni lm, test ve analiz sonularn gsteren raporun iverene tebliinden sonra on i gn ierisinde yaplr.

Laboratuvar sonularnn dorulanmas

MADDE 34 (1) Laboratuvar, Genel Mdrlke yetkilendirilmi olsa dahi, i mfettileri bu laboratuvarn sonularn yetkilendirilmi baka bir laboratuvar tarafndan teyidini talep edebilirler.

Mevcut laboratuvarlar

MADDE 35 (1) yerinde kendi alanlarna ynelik i hijyeni lm, test ve analiz hizmetleri veren laboratuvarlarn elde ettikleri sonular i sal ve gvenlii mevzuatndaki snr deerlere uyum iin esas alnmaz, i sal ve gvenlii teftilerinde mevzuat erevesinde deerlendirilmez.

Yeterlik belgesi kapsamnn ilan

MADDE 36 (1) n yeterlik veya yeterlik belgesi alm laboratuvarlar ve belgelerine ait kapsam listeleri Genel Mdrlk internet sayfasnda ilan edilir.

Uygulama esaslar

MADDE 37 (1) Bakanlk bu Ynetmelikle ilgili uygulama esaslarn dzenlemek amacyla tebli karabilir.

Yrrlk

MADDE 38 (1) Bu Ynetmeliin 6 nc maddesinin birinci fkras yaym tarihinden itibaren iki yl sonra, 6 nc maddenin dier fkralar ve bu Ynetmeliin dier maddeleri yaym tarihinden itibaren alt ay sonra yrrle girer.

Yrtme

MADDE 39 (1) Bu Ynetmelik hkmlerini alma ve Sosyal Gvenlik Bakan yrtr.

 

Ynetmeliin Ekleri